Ortodontide Pekiştirme Tedavisi (Retansiyon): Tedavi Sonuçlarının Uzun Dönem Korunması
Ortodontik tedavinin temel amacı; dişlerin fonksiyonel, estetik ve periodontal açıdan uygun konumlara getirilmesi ve ideal oklüzal ilişkilerin oluşturulmasıdır. Ancak aktif ortodontik tedavinin tamamlanması, tedavi sürecinin bütünüyle sona erdiği anlamına gelmez. Braketlerin çıkarılması veya şeffaf plaklarla gerçekleştirilen aktif tedavinin tamamlanmasının ardından, elde edilen diş konumlarının ve oklüzal ilişkinin korunması amacıyla pekiştirme (retansiyon) dönemine geçilir.
Ortodontik tedavi sonrasında dişleri çevreleyen periodontal ve kemik dokuların yeni diş pozisyonlarına adaptasyonu belirli bir süre devam eder. Bunun yanı sıra büyüme ve gelişim, yaşa bağlı fizyolojik değişiklikler, periodontal dokuların özellikleri ve oklüzal kuvvetler zaman içerisinde dişlerin konumunda değişikliklere neden olabilir. Bu nedenle retansiyon, ortodontik tedavinin uzun dönem başarısının ayrılmaz bir parçasıdır.
Pekiştirme Tedavisi Nedir?
Pekiştirme tedavisi, aktif ortodontik diş hareketleri tamamlandıktan sonra elde edilen diş pozisyonlarının ve oklüzal ilişkinin stabilizasyonunu sağlamaya yönelik uygulamaların tümünü ifade eder.
Ortodontik diş hareketi sırasında periodontal ligament, alveoler kemik ve dişleri çevreleyen suprakrestal liflerde biyolojik yeniden yapılanma meydana gelir. Aktif kuvvetlerin ortadan kaldırılmasının hemen ardından bu dokuların reorganizasyonu henüz tamamlanmamıştır. Bu nedenle özellikle tedavinin tamamlanmasını takip eden dönemde dişlerde istenmeyen hareketlerin ortaya çıkma riski bulunmaktadır.
Retansiyon tedavisinin amacı, dokuların yeni duruma adaptasyonu devam ederken dişlerin tedavi sonunda elde edilen konumlarını korumak ve uzun dönem stabiliteyi desteklemektir.
Ortodontik Tedavi Sonrasında Relaps Neden Görülebilir?
Ortodontik tedavi ile elde edilen diş pozisyonlarında zaman içerisinde meydana gelen istenmeyen değişiklikler relaps (nüks) olarak tanımlanır.
Relaps potansiyeli her hasta ve her ortodontik problem için aynı değildir. Tedavi öncesindeki maloklüzyonun tipi ve şiddeti, gerçekleştirilen diş hareketlerinin niteliği, periodontal ve gingival dokuların özellikleri, büyüme ve gelişim, oklüzal kuvvetler ve hastanın retansiyon protokolüne uyumu uzun dönem stabilite üzerinde etkili olabilir.
Özellikle belirgin rotasyonların düzeltildiği, dişler arasında başlangıçta boşlukların bulunduğu, ciddi çapraşıklığın giderildiği veya belirli vertikal ve transversal problemlerin tedavi edildiği vakalarda retansiyon planlaması ayrıca önem taşır.
Bu nedenle retansiyon protokolü standart bir yaklaşım olarak değil, hastanın başlangıç maloklüzyonu ve uygulanan tedavi mekanikleri dikkate alınarak bireysel olarak planlanmalıdır.
Pekiştirme Tedavisinde Kullanılan Retainer Türleri
Ortodontik tedavi sonrasında sabit veya hareketli retansiyon apareyleri kullanılabilir. Bazı hastalarda ise farklı retainer tiplerinin birlikte kullanılması tercih edilebilir.
Sabit Retainer
Sabit retainerlar genellikle anterior dişlerin lingual veya palatinal yüzeylerine kompozit materyal aracılığıyla bağlanan ince tellerden oluşur. Hasta tarafından takılıp çıkarılmadıkları için kullanım açısından hasta kooperasyonundan büyük ölçüde bağımsızdırlar.
Özellikle anterior bölgedeki dişlerin tedavi sonunda elde edilen pozisyonlarının korunmasında sıklıkla tercih edilirler.
Sabit retainer varlığında ağız hijyeninin etkin şekilde sağlanması önemlidir. Tel ve kompozit çevresinde plak ve diş taşı birikiminin önlenmesi için uygun ağız bakımının sürdürülmesi ve düzenli diş hekimi kontrollerinin yapılması gerekir.
Sert gıdaların ısırılması sonucunda telde deformasyon, kırılma veya kompozit bağlantılarında ayrılma meydana gelebilir. Retainerın herhangi bir dişten ayrılması durumunda ilgili dişte istenmeyen hareket oluşabileceğinden hastanın mümkün olan en kısa sürede ortodontistine başvurması önerilir.
Şeffaf Pekiştirme Plakları
Şeffaf retainerlar, aktif ortodontik tedavi sonunda elde edilen diş dizilimini korumak amacıyla hastanın dental arklarına özel olarak hazırlanan hareketli apareylerdir.
Dişlerin büyük bölümünü veya tamamını kapsayan yapıları sayesinde dental arkın genel formunun ve diş pozisyonlarının korunmasına yardımcı olurlar. Estetik olmaları ve hasta tarafından kolaylıkla takılıp çıkarılabilmeleri önemli avantajları arasındadır.
Bununla birlikte hareketli retainerların etkinliği hasta uyumuyla doğrudan ilişkilidir. Bu nedenle plakların ortodontist tarafından belirlenen kullanım protokolüne uygun olarak takılması gerekir.
Hawley Retainer
Hawley retainer, akrilik bir kaide ile dişlerin vestibül yüzeylerinden geçen metal komponentlerden oluşan geleneksel hareketli bir retansiyon apareyidir. Dayanıklı olması ve gerektiğinde belirli düzeyde ayarlanabilmesi nedeniyle uygun vakalarda tercih edilebilir.
Retainer seçimi hastanın başlangıçtaki ortodontik problemi, tedavi sonunda elde edilen oklüzyon, periodontal durum ve uzun dönem relaps riski değerlendirilerek yapılır. Bazı vakalarda sabit retainer ile hareketli retainerın birlikte kullanılması tercih edilebilir.
Pekiştirme Tedavisi Ne Kadar Sürer?
Ortodontik retansiyon için tüm hastalara uygulanabilecek tek bir standart süre bulunmamaktadır. Retansiyon süresi ve kullanılacak apareyin tipi; başlangıç maloklüzyonunun özelliklerine, gerçekleştirilen diş hareketlerine, hastanın yaşına, periodontal durumuna ve relaps potansiyeline göre belirlenir.
Hareketli retainerların günlük kullanım süresi de tedavinin farklı dönemlerinde değiştirilebilir. Aktif tedavinin hemen ardından daha yoğun kullanım önerilirken stabilizasyonun ilerleyen dönemlerinde yalnızca gece kullanımına geçilebilir.
Ortodontik literatürde uzun dönem stabilitenin tamamen öngörülebilir olmadığı bilinmektedir. Ayrıca yaşla birlikte doğal dentofasiyal değişikliklerin devam etmesi nedeniyle, tedavi sonucunun korunmasının istendiği süre boyunca retansiyonun da sürdürülmesi gerekebilir. Bu nedenle bazı hastalarda uzun dönemli, hatta yaşam boyu retansiyon planlanabilir.
Retainerın kullanım süresine ilişkin karar hastanın bireysel klinik özellikleri doğrultusunda ortodontist tarafından verilmelidir.
Sabit Retainer Uzun Süre Kullanılabilir mi?
Sabit retainerlar; bütünlüklerini korudukları, ağız hijyeninin yeterli olduğu ve periodontal açıdan herhangi bir sorun oluşturmadıkları sürece uzun yıllar ağızda kalabilir.
Bununla birlikte sabit retainerların düzenli olarak kontrol edilmesi önemlidir. Telin kompozit bağlantılarından birinin ayrılması hasta tarafından her zaman fark edilmeyebilir. Böyle bir durumda ilgili diş serbest hale gelerek zaman içerisinde pozisyon değiştirebilir.
Bu nedenle aktif ortodontik tedavi tamamlandıktan sonra da ortodontik ve rutin dental kontrollerin sürdürülmesi önerilir.
Retainer Kullanılmadığında Dişlerde Yeniden Bozulma Olur mu?
Retansiyon protokolüne uyulmaması, tedavi ile elde edilen diş pozisyonlarında değişiklik meydana gelme olasılığını artırabilir. Bu değişikliğin miktarı ve klinik önemi hastadan hastaya farklılık gösterir.
Bazı hastalarda minimal diş hareketleri görülürken, bazı vakalarda belirgin çapraşıklık, rotasyon veya dişler arasında yeniden boşluk oluşumu gözlenebilir.
Uzun süre kullanılmamış bir şeffaf retainer yeniden takıldığında dişlere tam olarak oturmuyorsa veya belirgin düzeyde ağrı ve basınç oluşturuyorsa apareyin zorlanarak kullanılmaması ve ortodontik değerlendirme yapılması uygun olacaktır.
Pekiştirme Döneminde Hasta Takibinin Önemi
Retansiyon döneminin başarısı yalnızca doğru apareyin seçilmesine değil, apareyin doğru kullanılması ve düzenli olarak kontrol edilmesine de bağlıdır.
Hareketli retainerların önerilen sürelerde kullanılması, uygun şekilde temizlenmesi ve kullanılmadıkları zamanlarda koruyucu kutularında muhafaza edilmesi gerekir. Sabit retainer bulunan hastalarda ise özellikle tel çevresinde etkin plak kontrolünün sağlanması önemlidir.
Retainerda kırılma, deformasyon veya bağlantı kaybı fark edildiğinde kontrolün ertelenmemesi, olası diş hareketlerinin erken dönemde önlenmesine yardımcı olabilir.
Uzun Dönem Ortodontik Stabilite
Ortodontik tedavinin başarısı yalnızca aktif tedavinin sonunda elde edilen düzgün diş dizilimi ve ideal oklüzyon ile değil, bu sonuçların uzun dönemde ne ölçüde korunabildiği ile de değerlendirilmelidir.
Dişler ve onları çevreleyen dokular yaşam boyunca değişime uğrayabilen biyolojik yapılardır. Bu nedenle ortodontik tedavi sonrasında mutlak ve yaşam boyu değişmez bir diş pozisyonundan söz etmek mümkün değildir.
Bireysel olarak planlanan uygun bir retansiyon protokolü, retainerların önerilen şekilde kullanılması, ağız hijyeninin korunması ve düzenli klinik kontroller; ortodontik tedavi ile elde edilen sonuçların uzun dönem stabilitesinin sağlanmasında temel unsurlardır.
Pekiştirme tedavisinin tipi ve süresi her hastanın başlangıç maloklüzyonu, uygulanan ortodontik tedavi, periodontal durumu ve bireysel relaps riski değerlendirilerek ortodonti uzmanı tarafından belirlenmelidir.
